Czy dzieci chorujące na astmę częściej zapadają na infekcje?

Prof. Rafał Pawliczak, Katedra Alergologii, Immunologii i Dermatologii Uniwersytet Medyczny w Łodzi

Wielu rodziców małych astmatyków twierdzi, że ich dzieci częściej chorują. Czasem rodzice Ci mają na myśli fakt występowania zaostrzeń astmy, a czasem pytają o to czy astma lub atopia zwiększa częstość występowania infekcji u dzieci. W istocie, analizując przebieg chorób dzieci chorujących na astmę widać wyraźnie, że większość zaostrzeń astmy oskrzelowej przypada na wrzesień i marzec. Wiążemy to zwykle z typową sezonowością występowania chorób powodowanych przez wirusy – we wrześniu głównie rinowirusy, w okresie wczesnej wiosny – wirusy grypy czy paragrypy. Typowe zwiększenie częstości zaostrzeń astmy ma miejsce u dzieci szkolnych we wrześniu i nazywane jest – jesienną epidemią astmy.
Niemniej jednak duża grupa rodziców dzieci ze stygmatem atopii i/lub astmy przychodzi do lekarza i mówi: „Moje dziecko jest mało odporne – czy można coś zrobić?” Czy cecha atopii lub fakt chorowania na astmę zmienia rzeczywiście odpowiedź immunologiczną na zakażania wirusowe (te są najbardziej częste, szczególnie u małych dzieci) czy bakteryjne. Odpowiedź na to pytanie jest złożona.

Po pierwsze dziecko z jakąkolwiek chorobę przewlekłą, a do takich należy astma czy przewlekły nieżyt nosa, zwykle nie ćwiczy na zajęciach wychowania fizycznego, mniej rusza się, jest potencjalnie mniej aktywne. A więc w mniejszym stopniu „trenuje” także mechanizmy odporności, gdzie cytokiny i hormony wytwarzane podczas wysiłku spełniają funkcje aktywujące odpowiedź immunologiczną. Dzieci, które nie prowadzą dużej aktywności fizycznej mają też tendencję do bycia „przegrzewanymi” przez rodziców dbających o wysokie temperatury w domu czy o szczególnie ciepłe ubrania, gdy dziecko wychodzi na zewnątrz. Często ta grupa młodych astmatyków – nie wykonuje wcale wysiłku fizycznego, co prowadzi wspólnie z kompensacyjnym pojadaniem (jestem chory/a więc jestem gorsza /gorszy, muszę to sobie zrekompensować słodyczami) do otyłości. Warto też pamiętać, że wiele dzieci chorujących na astmę oskrzelową ma towarzyszący nieżyt nosa. Według niektórych alergiczny nieżyt nosa towarzyszy astmie u ponad 80% pacjentów.
U dużej grupy pacjentów (trudnej do oszacowania) wraz astmą występuje niealergiczny nieżyt nosa. Nieżyt nosa (zarówno u dzieci chorujących na astmę jak i u pacjentów bez innych towarzyszących chorób) w znaczący sposób wpływa na zwiększenie częstości infekcji wirusowych. Brak funkcji filtracyjnej nosa, usuwającej zanieczyszczenia i drobnoustroje, oddychanie przez usta przez większą część doby zwiększa częstość występowania zakażeń wirusowych dolnych dróg oskrzelowych. Te proste fakty, znajdują potwierdzenia w wielu publikacjach naukowych, które wskazują, że u osób chorujących na astmę częstość występowania infekcji jest o połowę większa niż u nie chorujących na astmę małżonków lub domowników. Co ciekawe, również ciężkość infekcji i długość ich trwania u pacjentów chorujących na astmę jest większa.
Tak więc dzieci chorujące na astmę i dzieci z cechami atopii mogą chorować nieco częściej, ale nie dużo częściej niż ich rówieśnicy. Jeśli jednak zapadają na infekcje dróg oddechowych – to zwykle choroby te trwają dłużej i są cięższe. Dzięki odpowiedniemu stosowaniu leków oraz dobrej współpracy z lekarzem można zmniejszyć zarówno częstość jak i ciężkość tych infekcji.

Redakcja: Czy chorzy atopowi i dzieci chorujące na astmę, maja zaburzenia odporności?

Prof. Pawliczak: W większości przypadków prawdopodobnie takie dzieci maja prawidłową odporność. Nie mniej jednak mogą chorować częściej szczególnie na wirusowe infekcje dolnych dróg oddechowych. Dzieje się tak dlatego, że na powierzchni komórek oskrzeli małych astmatyków znajdują się cząsteczki, które zwiększają łatwość inwazji przez wirusy. Zjawisko to jest związane z zapaleniem alergicznym i w sposób dość przypadkowy ułatwia penetrację wirusom. Podobnie istnieją dane doświadczalne i kliniczne, które wskazują na fakt, że pacjenci atopowi mają lokalne, ograniczone do oskrzeli zaburzenia wytwarzania substancji przeciwwirusowych – zwanych interferonami. Gdy wytwarzanie interferonów jest mniejsze, dochodzi do miejscowego zaburzenia odpowiedzi immunologicznej przeciwwirusowej. W związku z tym, pacjenci tacy mogą  częściej niż pozostałe dzieci zapadać na zakażenia wirusowe oskrzeli.

Redakcja: Czy dzieci atopowe i astmatycy powinni otrzymywać leki zwiększające odporność?

Prof. Pawliczak: Należy jasno powiedzieć, że nie ma wskazań do takich działań. W takiej populacji, u takich pacjentów, z takimi problemami zdrowotnymi nie można stosować leków stymulujących odporność. Takie postępowanie byłoby obarczone licznymi działaniami niepożądanymi i miałoby niewielką skuteczność.  Podobnie większość preparatów bakteryjnych nie ma udokumentowanej klinicznej skuteczności w zapobieganiu takim zakażeniom.

Redakcja: Co zrobić aby dzieci chorujące na astmę i dzieci atopowe mniej chorowały?

Prof. Pawliczak: Jest wiele rzeczy, które rodzice wspólnie z lekarzem mogą zrobić dla poprawy kontroli astmy i zmniejszenia liczby infekcji i zaostrzeń .

Po pierwsze bardzo ważne jest systematyczne przyjmowanie leków zgodnie z zaleceniami lekarza. Warto w tym miejscu przypomnieć, że wziewne glikokortykosteroidy nie zmniejszają i nie zaburzają odpowiedzi immunologicznej.  Dziś mamy także leki antyleukotrienowe, które wyraźnie zmniejszają liczbę wirusowych zaostrzeń astmy, a także łagodzą ich przebieg.

Po drugie, należy pamiętać, że duża grupa dzieci chorujących na astmę, jednocześnie cierpi na zwykle nieleczony, nieżyt nosa. Dziś mamy do dyspozycji dobre leki przeciwhistaminowe, które nie wpływają na aktywność intelektulaną, nie powodują senności, nie wpływają na masę ciała. Warto zapytać o nie lekarza. Podobnie mamy doskonałe, nowoczesne glikokortykosteroidy donosowe, które znakomicie łagodzą zarówno niedrożność nosa jak i objawy oczne, które często towarzyszą nieżytom nosa.

Po trzecie mały astmatyk, jeśli ma dobrze kontrolowaną chorobę powinien uprawiać sport i mieć poczucie własnej wartości. Dzieci chorujące na astmę i/lub alergiczny wizyt nosa powinny także mieć okresową kontrolę masy ciała, a te z nich, które mają nadwagę powinny korzystać z porad dietetyka lub lekarza bariatry. 

Redakcja: Dziękuję za rozmowę