Pomiary szczytowego przepływu wydechowego (PEF) u dzieci
Co to jest i do czego służy pikflometr?
Pikflometr używany jest do pomiaru szczytowego (maksymalnego) przepływu wydechowego (PEF – peak expiratory flow) w czasie nasilonego wydechu, trwającego krócej niż 1 sekundę. Wydech poprzedzony jest maksymalnym wdechem. Uzyskany wynik nazywany jest wskaźnikiem szczytowego przepływu wydechowego (peak expiratory flow rate – PEFR) i wyrażany jest w litrach na minutę. Pomiar PEF umożliwia ocenę stanu czynnościowego jedynie dużych oskrzeli.
Czemu służą pomiary szczytowego przepływu wydechowego?
Systematyczne pomiary szczytowego przepływu wydechowego pomocne są w ocenie:
- stopnia ciężkości astmy, od którego zależy rodzaj i ilość podawanych choremu leków oraz wielkość ich dawek,
- skuteczności przyjmowanych leków – duża dobowa zmienność PEF skłania do analizy dotychczasowego leczenia, zmiany leków i/lub dawek leków,
- rozpoznania zaostrzeń w przebiegu astmy – umożliwia wczesne wykrywanie pogorszenia przebiegu choroby i tym samym szybsze rozpoczęcie właściwego leczenia,
- astmy powysiłkowej.
Od kiedy dzieci powinny posługiwać się pikflometrem?
Monitorowania przebiegu astmy pikflometrem należy uczyć dzieci 5–6 letnie. Jedynie dzieci aktywnie uczestniczące w badaniu, rozumiejące i potrafiące spełnić polecenie wykonania głębokiego, maksymalnego wdechu, a następnie szybkiego, krótkiego, natężonego wydechu, mogą kontrolować swoją astmę pomiarami PEF.
Czy każdą astmę powinno się kontrolować pomiarami pikflometrycznymi?
Astmę kontrolowaną należy monitorować pomiarami szczytowego przepływu wydechowego jedynie w okresie zaostrzeń. Konieczna jest natomiast systematyczna kontrola w astmie częściowo kontrolowanej i niekontrolowanej, zwłaszcza przebiegającej z napadami duszności wymagającymi pobytu w szpitalu. Duże dobowe wahania wskaźnika szczytowego przepływu wydechowego (PEFR) również powinny skłaniać do systematycznej kontroli przebiegu astmy, wskazują bowiem na astmę nieustabilizowaną (chwiejną), która wymaga wzmożonego nadzoru i intensyfikacji leczenia.
Jak ocenić stopień ciężkości astmy przy pomocy pikflometru?
Do oceny stopnia ciężkości astmy konieczna jest znajomość:
- wartości należnej PEF,
- wartości zmierzonej PEF,
- dobowej zmienności PEF.
W astmie kontrolowanej:
- PEF >=80% wartości należnej,
- zmienność PEF < 20%.
W astmie częściowo kontrolowanej:
- PEF < 80% wartości należnej.
W astmie nie kontrolowanej:
Co to jest wartość należna PEF i maksymalna PEF?
Wartość należna PEF odczytywana jest z opracowanych tabel, w których wartość ta zależy od wzrostu i płci dziecka. W tabelach tych podane są trzy wartości: średnia oraz górna granica normy i dolna granica normy.
Tabela wartości należnych PEF (L/min)
wzrost PEF dziewczynki PEF chłopcy
101 118 129
102 123 133
103 128 138
104 132 143
105 137 148
106 142 152
107 147 157
108 152 162
109 157 166
110 161 171
111 166 176
112 171 180
113 176 185
114 180 190
115 185 195
116 190 199
117 195 204
118 200 209
119 205 214
120 209 218
121 214 223
122 219 228
123 224 232
124 229 237
125 234 242
126 238 247
127 243 251
128 248 256
129 253 261
130 258 266
131 260 270
132 267 275
133 272 280
134 277 284
135 282 289
136 287 294
137 292 298
138 296 302
139 301 308
140 306 312
141 311 317
142 316 322
143 321 326
144 326 331
145 330 336
146 335 340
147 340 345
148 345 350
149 350 355
150 355 359
151 359 364
152 364 369
153 369 373
154 374 378
155 379 383
156 384 378
157 388 392
158 393 397
159 398 402
160 403 406
161 408 411
162 413 416
163 417 420
164 422 425
165 427 430
166 432 435
167 437 439
168 442 444
169 446 449
170 451 453
171 456 458
172 461 463
173 466 468
174 471 472
175 475 477
176 480 482
177 485 486
178 490 491
179 495 496
180 500 500
Maksymalna wartość PEF dla danego chorego to największy wynik pomiaru PEF wykonanego w okresie, gdy astma jest dobrze kontrolowana.
Jak oblicza się dobową zmienność PEF?
Dobową zmienność PEF (Δ PEF) należy obliczyć posługując się następującym wzorem:
Δ PEF (%) = PEF wieczorny_-__PEF ranny____ X 100
( PEF wieczorny + PEF ranny ) : 2
PEF wieczorny – największa wartość PEF zmierzona poprzedniego wieczoru po podaniu leku rozszerzającego oskrzela.
PEF ranny – poranna, w dniu badania, wartość PEF przed podaniem leku rozszerzającego oskrzela.
Dobowa zmienność PEF większa od 20% wskazuje na brak kontroli przebiegu astmy i wymaga intensyfikacji leczenia. Zmienność mniejsza od 20% świadczy o prawidłowej kontroli astmy.
Jak wykonuje się pomiar PEF?
Pomiar PEF należy wykonywać zawsze w tej samej pozycji (stojącej lub siedzącej). Najlepszą jest pozycja stojąca.
- Wskazówka pikflometru powinna być ustawiona na wartości „ 0 ”.
- Należy wykonać maksymalny wdech przez usta.
- Szczelnie zacisnąć wargi na ustniku pikflometru.
- Następnie wykonać maksymalny, szybki (trwający krócej niż jedna sekunda) wydech przez usta.
- Odczytać na skali zmierzoną wartość, zanotować i ponownie ustawić wskazówkę piklfometru na wartośći „ 0”.
- Czynności powyższe należy wykonać trzykrotnie.
Pomiar PEF wykonuje się zwykle dwa razy dziennie: rano i wieczorem.
Jak zapisywać zmierzone wartości PEF?
Z kolejnych trzech wykonanych pomiarów PEF należy wybrać największą wartość i nanieść na kartę obserwacji PEF.
Wykres utworzony z połączonych ze sobą punktów, stanowiących wartość poszczególnych pomiarów, składa się na linię, której kształt umożliwia ocenę stopnia kontroli astmy. Niewiele różniące się między sobą wartości PEF tworzą linię zbliżoną do prostej , świadczą o astmie w pełni kontrolowanej. Okresowe obniżenie wartości PEF z szybkim powrotem do wartości prawidłowych wskazują na okresowe zaostrzenie przebiegu astmy. Znaczna różnica pomiędzy wartościami PEF z pomiarów rannych i wieczornych świadczy o astmie nie w pełni kontrolowanej, chwiejnej.
Schemat postępowania w zaostrzeniu astmy monitorowanej pomiarami PEF
Wartość PEF < 80 % wartości maksymalnej lub należnej przez kolejne 2 dni – zainhaluj krótko działający β2mimetyk (3 inhalacje w ciągu godziny) i ponownie zmierz PEF.
PEF jest powyżej 80% wartości należnej lub maksymalnej, odpowiedź na β2mimetyk utrzymuje się 4 godziny – świadczy to o lekkim napadzie astmy. W takim przypadku należy:
- kontynuować stosowanie β2mimetyku co 3–4 godziny przez jeden lub dwa dni,
- skontaktować się z lekarzem.
Jeżeli PEF mieści się w granicach 60–80% wartości należnej lub maksymalnej, napad astmy jest umiarkowany. Należy wówczas:
- kontynuować stosowanie β2mimetyku,
- zastosować wziewny lek przeciwcholinergiczny,
- przyjąć doustnie glikokortykosteroid,
- skontaktować się niezwłocznie z lekarzem celem uzyskania modyfikacji leczenia.
Jeżeli PEF jest mniejszy niż 60% wartości należnej lub maksymalnej, napad astmy jest ciężki i może być stanem zagrożenia życia. Należy wówczas:
- szybko powtórzyć dawkę β2mimetyku,
- zastosować wziewny lek przeciwcholinergiczny,
- przyjąć doustnie glikokortykosteroid,
- wezwać pogotowie ratunkowe lub pojechać do szpitala.
dr Anna Zawadzka-Krajewska | 11.05.2009
