Radzi psycholog

Psychologiczne aspekty aktywności fizycznej u dzieci z astmą

Aktywność fizyczna ma ogromne znaczenie dla rozwoju każdego dziecka. Od najmłodszych lat dziecko poprzez ruch uczy się siebie i świata. W pierwszej fazie życia niemowlę podnosząc główkę, przekręcając się z boku na bok, siadając czy wreszcie ucząc się chodzić, zdobywa umiejętność panowania nad własnym ciałem. Napotykając na przeszkody i zakazy ze strony otoczenia, doświadcza granic swoich możliwości, szuka nowych rozwiązań i rozwija umiejętności radzenia sobie ze światem. Małe dziecko, wkładając rękę do buzi, raczkując, ucząc się samodzielnie jeść, a w starszym wieku kopiąc piłkę, grając w siatkówkę, ping-ponga, rozwija umiejętność koordynacji wzrokowo-ruchowej, tak ważnej dla procesu edukacji, szczególnie pisania i rysowania.
Ważnym aspektem aktywności fizycznej jest rozwijanie umiejętności społecznych. Gra w zespole uczy bycia w grupie, dopasowania się do jej celu i wspólnego realizowania zadań. Istotne jest doświadczanie siebie w różnych sytuacjach: przewodzenia–podporządkowania, zwycięzcy–przegranego, bycia podziwianym–krytykowanym. Doświadczenie mierzenia się ze sobą i innymi rozwija umiejętność radzenia sobie z emocjami, np. satysfakcją ze zwycięstwa, frustracją spowodowaną przegraną, pozwala na szukanie innych obszarów kompetencji. Sprawność fizyczna, szczególnie u chłopców, jest jednym ze sposobów budowania hierarchii w grupie i tworzenia poczucia własnej wartości.

Pokonać strach

 U dzieci z astmą proces nabywania umiejętności ruchowych jest utrudniony. Mimo że ogólnie nie ma przeciwwskazań medycznych, a nawet lekarze zachęcają swoich pacjentów do ruchu, inne czynniki wpływają negatywnie na podjęcie aktywności fizycznej. Jednym z najważniejszych jest lęk, zarówno rodzica jak i dziecka. Rodzic, który opiekując się swoim chorym dzieckiem, niejednokrotnie przeżył jego ciężki atak astmy, duszenia się, a nawet utraty przytomności, z większą ostrożnością podchodzi do każdej sytuacji niosącej zagrożenie kolejnego ataku. Wysiłek fizyczny, bieganie, skakanie stereotypowo kojarzy się ze zmęczeniem, brakiem oddechu. Zalękniony rodzic, szczególnie jeśli nie ma pewności, co wywołuje ataki, często chroni dziecko przed wysiłkiem, żeby odciąć je od potencjalnego źródła zagrożenia. Rodzice i dzieci nieraz obawiają się, że jeśli wystąpi atak, nie zostanie udzielona właściwa pomoc. Wiąże się to m.in. z brakiem wiedzy na temat astmy wśród nauczycieli, trenerów, osób opiekujących się dziećmi, a także niedostateczną obecnością personelu medycznego w szkołach.
Zdarza się też, że z obawy przed stygmatyzacją dziecka rodzice nie informują grona pedagogicznego o chorobie ich pociechy, co również może utrudniać właściwe traktowanie chorego na astmę. Czasami same dzieci ukrywają przed rówieśnikami swoją chorobę, żeby brać udział w grach i zabawach na równych prawach i udowodnić sobie, że nie różnią się od rówieśników. Bywa, że w ten sposób przekraczają barierę bezpieczeństwa, nie reagując na sygnały płynące z ciała, doprowadzają się do duszności.

Błędne koło

Jeżeli dziecko unika aktywności fizycznej albo jest ograniczane w możliwości jej podjęcia, staje się realnie mniej sprawne niż jego rówieśnicy. Bojąc się kompromitacji (spowodowania przegranej drużyny, bycia ostatnim), świadomie przestaje uczestniczyć w zajęciach sportowych. Efektem tego może być znalezienie się poza grupą, izolacja i poczucie bycia niezdarą, co na zasadzie błędnego koła wzmaga tendencję do unikania aktywności fizycznej.
Ważne jest zatem umożliwienie dziecku dostępu do zajęć sportowych, oczywiście uwzględniając jego sytuację zdrowotną. Należy pamiętać, że przebieg choroby u każdego dziecka jest sprawą indywidualną. Nie ma więc jednego sposobu postępowania. Przed podjęciem decyzji o braniu udziału w zajęciach sportowych konieczna jest konsultacja z lekarzem prowadzącym. Każde dziecko otrzymuje indywidualne zalecenia, których trzeba przestrzegać oraz informować o nich osoby odpowiedzialne. Zapobiegać ewentualnym przykrym skutkom aktywności fizycznej można poprzez uczenie dziecka odczytywania sygnałów płynących z ciała i reagowania na nie. Dziecko powinno umieć identyfikować u siebie zmęczenie, potrzebę odpoczynku, prosić o przerwę czy przewietrzenie sali, a osoby prowadzące zajęcia muszą być uważne na zgłaszane przez dziecko prośby. Bardzo ważne jest wybranie wspólnie z dzieckiem aktywności zgodnej z jego możliwościami, która jednocześnie będzie sprawiała mu przyjemność i nie wywoływała negatywnych emocji.

Ruch jest dobry

Warto zwracać uwagę na sytuacje, w których pojawia się atak astmy i spróbować zrozumieć, jakie mają znaczenie. Atak nie musi być związany ze zmęczeniem. Jeśli pojawi się podejrzenie, że pogorszenie stanu zdrowia ma inne podłoże, np. jest sposobem uniknięcia trudnej dla dziecka sytuacji, rozwiązaniem wewnętrznego konfliktu, reakcją na stres, warto wtedy skorzystać z pomocy psychologa.
Pomimo różnych trudności, które zawsze mogą wystąpić, warto zachęcać dziecko do ruchu. Sport daje możliwości rozwoju, czerpania satysfakcji z pokonywania barier, jest elementem zdrowego trybu życia i pozwala na dłuższe zachowanie sprawności. Jak pokazują liczne przykłady zawodowych sportowców, astma nie musi być przeszkodą w drodze do osiągnięcia sukcesu. Na Igrzyskach Olimpijskich w Sydney chorujące na astmę Misty Hyman i Amy Van Dyken zdobyły złote medale w pływaniu. Lekkoatletka Jackie Joyner-Kersee (siedmiobój, skoki w dal), po zakończeniu pełnej sukcesów kariery, stała się rzecznikiem osób chorych na astmę. Wśród chorych na astmę zawodników byli także Dominique Wilkins – koszykarz NBA, rekordzista w biegach na średnich dystansach – Jim Ryun, uprawiający skoki do wody – Greg Louganis czy Bill Koch – narciarz biegowy. Powyższe przykłady pokazują różnorodność możliwości realizowania się w sporcie. Tak więc, mimo chorowania na astmę, można być aktywnym i czerpać przyjemność z ruchu.